Tumi Ferrer

Að skreppa til útlanda yfir langa helgi þegar flugið fram og til baka kostaði minna en að taka leigubíl til Akureyrar; að eiga ferðasögu frá öllum heimsálfum, að vinna við skúringar og keyra í vinnunni á nýja lúxusjeppanum á 100% láninu; að eiga Apple-tölvu; að drekka frappuccino. Hvílíkur tími var góðærið! Hvílík synd að þurfa að gefa þetta upp á bátinn.

Leikmynd velmegunarinnar féll svo skyndilega að stærstur hluti þjóðarinnar var í lamasessi þegar skellurinn var hæstur. Fékk ég að kynnast því þar sem ég var að vinna á Kaffitári í Borgartúninu. Sumir fastakúnnar fóru að mæta með lengra millibili en áður og minnkuðu viðskiptin í hvert skipti (að neita sér um meðþvíið, hætta að splæsa á vini sína og þar fram eftir götunum). Nýjum kúnnum blöskraði meint okurverð á vörum og heimta afrit og kvittun eftir greiðslu, sem gerðist mun sjaldnar fyrir hrunið (síðan ég hóf störf hjá Kaffitári haustið 2006). Allt í einu var litið hýru auga til afslátta og tilboða og allt sem kalla mátti hagkvæmt. Kreppan kom Íslendingnum – með öðrum orðum – aftur niður á jörðina og vera meðvitaður sem neytandi.

Að vera neytandi á Íslandi í dag snýst um að velja hagkvæmasta kostinn og bruðla sem allra minnst. Það gerir hver upp við sig hve mikil þægindi maður er tilbúinn að fórna fyrir aukinn sparnað. Augljóslega er maður ekki tilbúinn að borga sama verð fyrir eina kleinu á kaffihúsi og heilan kleinupoka útúr búð nema að þjónustan sé í samræmi við verðið. Það fer allt eftir því hve mikils maður metur þjónustu. Bjór er bara bjór, en ég græt ekki peninginn sem ég eyði til að geta drukkið hann á uppáhaldsbarnum og spjalla og hafa gaman. Ef neytandi vill þjónustu hlýtur hann að vera tilbúinn að borga fyrir hana.

Er það ekki annars?

—

Sala á hrossabjúgum og slátri hefur á sama tíma stóraukist. Matur í þjóðlegra ívafi á meira upp á pallborð neytandans sem ver eyrinn sinn með kjafti og klóm. Þannig hafa pönnukökur með rjóma og flatbrauð með hangikjöti tekið við af sushibitum og öðrum framandi pinnamat sem hefðbundnar hressingar í fermingarveislum. Heimabakað í stað veilsuþjónustu. Heimahús í stað veislusals. Stærra rými fórnað fyrir minna. Kreppan þjappar fólki saman. Bara það að hittast í kaffi heimafyrir felur í sér talsverðan sparnað. Setjum upp eitt lítið reiknidæmi.

Ég býð einum vini heim í kaffi. Segjum að einn pakki (250 grömm) kosti 450 krónur. Má segja að það sé í meðallagi, ekkert lúxus en enginn viðjóður. Ég er líka óþolandi nískupúki svo ég býð ekki upp á neitt meðþví.

Pakkinn dugar í 40 bolla eða 2,5 lítra. Hver bolli af kaffi kostar því rúmlega 11,25 krónur

Ég get reiknað með því að ég og vinur minn drekkum saman einn lítra (8 bolla, 4 á mann). 11,25 margfaldað með 8 gerir 90.

Ég get boðið vini mínum þrisvar heim til mín í kaffi og eyðslan er sambærileg og í einn venjulegan kaffibolla á kaffihúsi. Þess ber að minnast að mörg kaffihúsin rukka mun meira fyrir þennan bolla. Ég gæti alveg eins splæst í nokkrar kjallarabollur úr bakaríinu og það næði upp í annan eins uppáhelling. Ég gæti jafnvel bakað brauðið sjálfur og sparað enn meira. Ég gæti ræktað mínar eigin matjurtir í eldhúsinu. Hvað ef ég væri með nokkrar beljur í fjósi til að eiga mjólk í kaffið og strokka eigið smjör… Fólk verður að eiga það við sjálft sig hversu sjálfbært það kýs að vera.

Af hverju kostar kaffibollinn þá svona mikið á kaffihúsi? Hvað er svona mikið fútt við að fá sér kaffi og meðþví og borga meira fyrir það?

Ég reikna með því að flestir geti svarað frá eigin brjósti, enda er kaffihúsaupplifun gríðarlega einstaklingsbundin. Fastakúnnarnir sækja sama staðinn aftur og aftur þar eð umhverfið er orðið þeim kunnuglegt, starfsmennirnir þekkja (sér)þarfir manns og viðmótið fellur þeim í geð. Festan er þeim mikils virði og verð í krónum (eða öðrum hugsanlegum gjaldmiðli) er aukaatriði, svo lengi sem það er nokkurnveginn hið sama. Aðrir kúnnar heimsækja kaffihúsin til hátíðarbrigða, fá sér eina væna rjómatertusneið og einn verulega góðan kaffibolla, eitthvað sem er erfitt að hrista fram úr erminni heima á jafn stuttum tíma. Enn aðrir sækjast miklu frekar í þráðlausa netið og afslappandi andrúmsloftið, auk uppáhellingsins sem réttlætir setuna innifyrir. Mætti hugsanlega tala um annað heimili…

—

Ímyndum okkur eitt andartak að kaffihús væru ekki til. Vissulega fælist mikill sparnaður í því ef allir löguðu sitt eigið kaffi heima, auk þess sem heimilisbragur yfir bakkelsi og öðru gúmelaði getur oft verið betra en það sem keypt er. Í raun má segja að í hverju heimili hafi verið lítið kaffihús. Því þar var við störf ein hógværasta starfstétt þjóðarinnar; geirfuglinn í mennsku flóru 21. aldarinnar; hvers mikilvægi var ávallt stórlega vanmetið: Húsmóðirin.