Að skreppa til útlanda yfir langa helgi þegar flugið fram og til baka kostaði minna en að taka leigubíl til Akureyrar; að eiga ferðasögu frá öllum heimsálfum, að vinna við skúringar og keyra í vinnunni á nýja lúxusjeppanum á 100% láninu; að eiga Apple-tölvu; að drekka frappuccino. Hvílíkur tími var góðærið! Hvílík synd að þurfa að gefa þetta upp á bátinn.
Leikmynd velmegunarinnar féll svo skyndilega að stærstur hluti þjóðarinnar var í lamasessi þegar skellurinn var hæstur. Fékk ég að kynnast því þar sem ég var að vinna á Kaffitári í Borgartúninu. Sumir fastakúnnar fóru að mæta með lengra millibili en áður og minnkuðu viðskiptin í hvert skipti (að neita sér um meðþvíið, hætta að splæsa á vini sína og þar fram eftir götunum). Nýjum kúnnum blöskraði meint okurverð á vörum og heimta afrit og kvittun eftir greiðslu, sem gerðist mun sjaldnar fyrir hrunið (síðan ég hóf störf hjá Kaffitári haustið 2006). Allt í einu var litið hýru auga til afslátta og tilboða og allt sem kalla mátti hagkvæmt. Kreppan kom Íslendingnum – með öðrum orðum – aftur niður á jörðina og vera meðvitaður sem neytandi.
Að vera neytandi á Íslandi í dag snýst um að velja hagkvæmasta kostinn og bruðla sem allra minnst. Það gerir hver upp við sig hve mikil þægindi maður er tilbúinn að fórna fyrir aukinn sparnað. Augljóslega er maður ekki tilbúinn að borga sama verð fyrir eina kleinu á kaffihúsi og heilan kleinupoka útúr búð nema að þjónustan sé í samræmi við verðið. Það fer allt eftir því hve mikils maður metur þjónustu. Bjór er bara bjór, en ég græt ekki peninginn sem ég eyði til að geta drukkið hann á uppáhaldsbarnum og spjalla og hafa gaman. Ef neytandi vill þjónustu hlýtur hann að vera tilbúinn að borga fyrir hana.
Er það ekki annars?
—
Sala á hrossabjúgum og slátri hefur á sama tíma stóraukist. Matur í þjóðlegra ívafi á meira upp á pallborð neytandans sem ver eyrinn sinn með kjafti og klóm. Þannig hafa pönnukökur með rjóma og flatbrauð með hangikjöti tekið við af sushibitum og öðrum framandi pinnamat sem hefðbundnar hressingar í fermingarveislum. Heimabakað í stað veilsuþjónustu. Heimahús í stað veislusals. Stærra rými fórnað fyrir minna. Kreppan þjappar fólki saman. Bara það að hittast í kaffi heimafyrir felur í sér talsverðan sparnað. Setjum upp eitt lítið reiknidæmi.
Ég býð einum vini heim í kaffi. Segjum að einn pakki (250 grömm) kosti 450 krónur. Má segja að það sé í meðallagi, ekkert lúxus en enginn viðjóður. Ég er líka óþolandi nískupúki svo ég býð ekki upp á neitt meðþví.
Pakkinn dugar í 40 bolla eða 2,5 lítra. Hver bolli af kaffi kostar því rúmlega 11,25 krónur
Ég get reiknað með því að ég og vinur minn drekkum saman einn lítra (8 bolla, 4 á mann). 11,25 margfaldað með 8 gerir 90.
Ég get boðið vini mínum þrisvar heim til mín í kaffi og eyðslan er sambærileg og í einn venjulegan kaffibolla á kaffihúsi. Þess ber að minnast að mörg kaffihúsin rukka mun meira fyrir þennan bolla. Ég gæti alveg eins splæst í nokkrar kjallarabollur úr bakaríinu og það næði upp í annan eins uppáhelling. Ég gæti jafnvel bakað brauðið sjálfur og sparað enn meira. Ég gæti ræktað mínar eigin matjurtir í eldhúsinu. Hvað ef ég væri með nokkrar beljur í fjósi til að eiga mjólk í kaffið og strokka eigið smjör… Fólk verður að eiga það við sjálft sig hversu sjálfbært það kýs að vera.
Af hverju kostar kaffibollinn þá svona mikið á kaffihúsi? Hvað er svona mikið fútt við að fá sér kaffi og meðþví og borga meira fyrir það?
Ég reikna með því að flestir geti svarað frá eigin brjósti, enda er kaffihúsaupplifun gríðarlega einstaklingsbundin. Fastakúnnarnir sækja sama staðinn aftur og aftur þar eð umhverfið er orðið þeim kunnuglegt, starfsmennirnir þekkja (sér)þarfir manns og viðmótið fellur þeim í geð. Festan er þeim mikils virði og verð í krónum (eða öðrum hugsanlegum gjaldmiðli) er aukaatriði, svo lengi sem það er nokkurnveginn hið sama. Aðrir kúnnar heimsækja kaffihúsin til hátíðarbrigða, fá sér eina væna rjómatertusneið og einn verulega góðan kaffibolla, eitthvað sem er erfitt að hrista fram úr erminni heima á jafn stuttum tíma. Enn aðrir sækjast miklu frekar í þráðlausa netið og afslappandi andrúmsloftið, auk uppáhellingsins sem réttlætir setuna innifyrir. Mætti hugsanlega tala um annað heimili…
—
Ímyndum okkur eitt andartak að kaffihús væru ekki til. Vissulega fælist mikill sparnaður í því ef allir löguðu sitt eigið kaffi heima, auk þess sem heimilisbragur yfir bakkelsi og öðru gúmelaði getur oft verið betra en það sem keypt er. Í raun má segja að í hverju heimili hafi verið lítið kaffihús. Því þar var við störf ein hógværasta starfstétt þjóðarinnar; geirfuglinn í mennsku flóru 21. aldarinnar; hvers mikilvægi var ávallt stórlega vanmetið: Húsmóðirin.
Adam West er – eins og Mark Hamill í hlutverki Luke Skywalker, Macaulay Culkin í Home Alone og allt Friends-liðið – svokallaður typecast-leikari; fastur í einu hlutverki í huga flestra aðdáenda. Hann lék í gömlu Batman þáttunum og upp frá því ávallt einfaldlega verið Batman, án þess að geta gert nokkuð í því.
Leikari í þessari stöðu hefur venjulega bara tvo valmöguleika: Leika hlutverk sem eru nákvæm andstaða við það sem þeir eru þekktir fyrir að leika (góði gæjinn leikur vondan og öfugt, gamanleikari verður dramatískur og alvarlegur osfrv.) eða sætta sig við að vera fastur og nýta sér það. Adam West ákvað að fara seinni leiðina með góðum árangri og vaxandi költstatus nú í seinni tíð.
Þessi leið krefst mikillar sjálfhæðni. Batman, sem Adam West lék á sjöunda áratugnum, þykir hallærislegur og hlægilegur í dag. Og Adam heldur áfram að leika í dag eins og hann lék þá og nær þannig að snúa leikferli sínum upp í grín. Seinustu ár hefur hann gert garðinn frægan í Family Guy þáttunum þar sem hann talar fyrir borgarstjóra Quahogs, Adam West(!). Allt í einu er þessi leikari þekktur fyrir að leika sjálfan sig (þó oftast í gegnum leiknar persónur), í staðinn fyrir Batman.
Ég læt fljóta með einn pilot-þátt sem var gerður á seinasta áratugi, Lookwell. Þar leikur Adam West útbrunnin leikara að nafni Ty Lookwell sem lék eins konar Dirty Harry-týpu af löggu á sínum yngri árum. Vegna reynslu sinnar í þess konar leik telur hann sig ómissandi í baráttunni gegn glæpum í raunheiminum, í misskilinni óþökk lögreglunnar. Fleiri þættir voru ekki gerðir eftir þennan. Hvers vegna verður mér hulið um aldur og ævi.
Af öllu því heimskulega sem hægt er að selja heimsku fólki – eins og bækur um hvernig á að verða ríkur, klífa metorðastigann og vera kynlífsguð (svo örfátt sé nefnt) – finnst mér heilsuræktarvörur standa upp úr. Þær eru allar miðaðar við það að allt heimskt og feitt fólk geti orðið fallegt og mjótt með sem minnstri áreynslu.
Megrunarplástrar hljóma lyginni líkast. Bara að setja einn á handlegginn og lifa lífinu óbreyttu og missa þyngd í leiðinni. Heimska fólkið les þetta líkast til ekki:
Please Note: The statements contained on this site have not been evaluated by the Food and Drug Administration. Not intended to diagnose, treat, prevent, mitigate or cure any disease. Your actual results may vary. Please check with your physician before taking any diet pills or starting any weight loss program.
Engin vísindaleg staðfesting á virkni; mismikill árangur og neytandi þarf að leita læknis til að ganga úr skugga um að honum sé óhætt að nota þetta. Held að það sé óhættara að kaupa í staðinn venjulega plástra útí búð og setja þá fyrir munninn!
Diet kók hljómar vel. Sama bragð, færri kaloríur. Straightforward. Diet vatn vekur ekki alveg sömu viðbrögð. Hvernig ætli fitubolluvatnið þeirra sé?
Jump Snap er samt það heimskulegasta sem ég hef séð. Ég sé enga ástæðu til þess að kaupa sippuband á 50$ án bandsins.
Þetta sem ég er að fara að skrifa hefur lengi verið í bígerð í kollinum á mér. Ekki vegna þess að ég telji þetta nauðsynlegan lið í vinnunni á Kaffitári, þó þetta sé nú mjög hjálplegt í daglegri rútínu kaffibarþjónsins.
Ég skal viðurkenna þetta strax. Þetta er skrýtið, e.t.v. óþarflega flókið og mjög líklega óþarft. Þetta er hins vegar góð heimild fyrir hvað ég hef tekið upp sem gjaldgengan tjáningarmáta í vinnu minni sem kaffibarþjónn.
Ath. Samskiptakerfi kaffibarþjóna er breytileg eftir kaffihúsum og þar sem við á reyni ég eftir fremsta megni að geta þess ef „mállýskur“ eða samheiti eru til. Einnig er rétt að geta þess að hér miða ég einungis við Kaffitár, þar eð ég þekki ekki tjáningarmáta annarra kaffihúsa og reikna með að þau séu á margan hátt ólík því sem ég þekki.
Ritað mál
Ég hef ekki neina vísindalega tölu yfir hversu margir Post-It miðar eru skrifaðir á einu kaffihúsi á venjulegum degi. Það kæmi ekkert á óvart þó að venjulegur kaffibarþjónn skrifi á nokkra tugi gulra miða á hverjum degi svo það nálgaðist hundraðið (og færi létt með það). Post-It miðinn sem notast er við er ekki stór þó að oft þurfi hann að innihalda miklar og nákvæmar upplýsingar um kaffidrykk.
Þegar ég byrjaði hjá Kaffitári voru styttingar fyrir hinu og þessu gjörsamlega niðurnegldar. Í raun hefur skapast táknkerfi í kringum kaffidrykki sem hefur ótalmargt sameiginlegt með tungumáli. Berum þetta snöggvast saman:
Venjulegt orð á íslensku, með forskeyti, rót, viðskeyti og beygingarendingu:
forvitinn -> for-vit-in-n
Venjulegur pantaður kaffidrykkur skrifaður á Post-It miða:
Soja cappuccino með vanillusírópi til að taka með -> SoCapVan (út)
so (forskeyti) cap (rót) van (viðskeyti) (út) (beygingarending)
Frekar auðvelt. Þetta er líka frekar einfaldur drykkur. Það verður erfiðara að hluta þetta niður eftir því sem drykkurinn er flóknari.
